School in Brazilië: leerplicht van 4 tot 17, gratis op de openbare school, en een dossier dat via DUO en de rechtbank reist

Ja, je kinderen kunnen naar de openbare school, en die is gratis: artikel 208 van de grondwet belooft "verplichte en gratis educação básica van 4 tot 17 jaar", en artikel 4 van de migratiewet geeft de migrant "het recht op openbaar onderwijs, zonder onderscheid naar nationaliteit en migratiestatus". Je hoeft dus niet op de verblijfskaart te wachten. Wat het kost op een particuliere of internationale school hangt af van die school; de wet laat het particulier onderwijs vrij, onder toezicht. De valkuil is het dossier: de Braziliaanse school wil de Nederlandse schoolpapieren met apostille en in het Portugees, en de apostille op een schooldocument gaat volgens het consulaat eerst langs DUO en dan pas langs de rechtbank.

Niveau	Leeftijd	Wat de wet zegt
Educação infantil, pré-escola	4 en 5 jaar	verplicht; de ouders schrijven het kind vanaf vier jaar in (LDB, artikel 6)
Ensino fundamental	6 tot 14 jaar	negen jaar, gratis op de openbare school, begint op zes (LDB, artikel 32)
Ensino médio	15 tot 17 jaar	het laatste deel van de verplichte educação básica (LDB, artikel 4)
Schooljaar	—	minstens 800 uur over minstens 200 lesdagen, examens niet meegerekend (LDB, artikel 24)
Taal	—	Portugees
Particulier onderwijs	—	vrij, mits erkend en beoordeeld door de overheid (LDB, artikel 7)

Hoe zit het stelsel in elkaar?

De Lei de Diretrizes e Bases da Educação Nacional van 1996 ordent het. Artikel 4 verplicht de staat tot "gratis en verplichte educação básica van 4 tot 17 jaar", in drie delen: de pré-escola, het ensino fundamental en het ensino médio. Artikel 6 legt de spiegel bij de ouders: zij zijn verplicht het kind "vanaf vier jaar" in te schrijven. Artikel 32 maakt het ensino fundamental negen jaar lang, "gratis op de openbare school, beginnend op zes jaar". En artikel 24 zet de maat van een jaar: minstens 800 uur over minstens 200 dagen effectief schoolwerk.

Wie uit Nederland komt met een kind van tien, stapt dus in het vijfde jaar van een negenjarige basisschool; wie met een kind van vijftien komt, in de eerste klas van het ensino médio, dat drie jaar later met het diploma eindigt. De kalender stelt elk onderwijsstelsel zelf vast binnen die 200 dagen; vraag de school naar de startdatum van het jaar, want die staat niet in de wet.

Openbaar, particulier of internationaal?

De openbare school is Portugeestalig en gratis. Artikel 7 van de onderwijswet laat het onderwijs "vrij voor het particulier initiatief", op drie voorwaarden: de algemene regels van het nationale onderwijs volgen, een vergunning en een kwaliteitsbeoordeling door de overheid, en eigen financiering. Particuliere scholen — en de internationale scholen in de grote steden — vallen daar allemaal onder, met schoolgeld dat de school zelf bepaalt. Welke je kiest, hangt aan de taal: een kind van zes leert Portugees op het plein, een kind van veertien heeft een tweetalige school of een jaar voorsprong nodig. Wat de keuze kost, hoort bij de kosten van het traject, niet bij dit artikel.

Hoe reist het Nederlandse dossier?

Met een apostille, want Brazilië is sinds 14 augustus 2016 partij bij het apostilleverdrag, zo meldt de Conselho Nacional de Justiça, die in Brazilië de apostilles beheert. Wat Brazilië sindsdien accepteert, is een Nederlands document met de apostille van de rechtbank; de omslachtige legalisatie via het consulaat is daarmee vervallen.

Voor schooldocumenten zit er een stap vóór. Het consulaat-generaal in Amsterdam schrijft bij het studievisum: "laat voor academische documenten eerst de handtekening legaliseren bij DUO in Groningen of Rotterdam; dan is het document klaar voor de apostille bij een rechtbank". Dat geldt voor het diploma en de cijferlijsten; de geboorteakte gaat rechtstreeks naar de rechtbank. Vraag de Nederlandse school bij de uitschrijving om het complete dossier — rapporten, een verklaring van de gevolgde jaren, het diploma als dat er is — en laat de apostilles zetten vóór je vertrekt.

De vertaling maak je in Brazilië, niet in Nederland. De Braziliaanse school en de onderwijsdienst van de staat willen een vertaling door een tradutor público, de beëdigd vertaler van de Lei 14.195, die volgens artikel 22 een concours heeft afgelegd en bij de junta comercial van zijn staat is ingeschreven; artikel 24 laat hem daarna in heel Brazilië werken. Een Nederlandse beëdigde vertaling heeft die status niet. Neem de geapostilleerde originelen mee en laat ze daar vertalen.

Wat beslist de school?

De plaatsing. De wet geeft het recht op de school, maar het schooljaar, de klas en de toets van wat het kind al kan, bepaalt het onderwijsstelsel van de staat of de gemeente, en de school voert het uit. Reken op een gesprek, een proeve van Portugees en een plaatsing die een jaar lager kan uitvallen dan de leeftijd zegt; dat is geen oordeel over het kind maar over de taal. Wat hier bewust niet staat: de precieze inschrijfstukken per staat en de leeftijdsgrens op de peildatum, want die verschillen per stelsel en zijn hier niet bij de bron nagelezen. De kinderbijslag uit Nederland stopt bij vertrek; de rest van die som staat in AOW, pensioen en belasting, en de volgorde na aankomst in de eerste weken.

In Vertrekklaar is dit fase 3 van 5 van het traject, stap 3.5: dezelfde stappen, maar dan op jullie situatie — in jouw volgorde, afvinkbaar, en met de termijnen bewaakt. Bekijk het hele traject naar Brazilië of ga meteen naar stap 3.5 in het open stappenplan.