Naar school in Duitsland: leerplicht zonder uitzondering, selectie na groep 6, en € 259 Kindergeld

Je kind kan in Duitsland naar de openbare school, gratis, en het móét ook: de Duitse Schulpflicht begint in het jaar waarin een kind zes wordt, duurt in de meeste deelstaten negen voltijdse schooljaren (in Berlijn, Brandenburg, Bremen en Thüringen tien) en kent geen vrijstelling voor thuisonderwijs. Wie in Nederland gewend is aan een vrijstelling of aan een brede brugklas, moet twee dingen weten. Het stelsel splitst vroeg: na de vierde klas van de Grundschule — in Berlijn en Brandenburg na de zesde — gaan kinderen naar het Gymnasium, de Realschule of de Hauptschule, of naar een school die die routes combineert. En de aanmelding heeft een venster: in Berlijn twee weken in oktober, bijna een jaar vóór de eerste schooldag. Het goede nieuws is het Kindergeld: € 259 per kind per maand, ongeacht je inkomen, aan te vragen bij de Familienkasse.

Hoe is het Duitse onderwijs opgebouwd?

Onderwijs is in Duitsland een zaak van de deelstaten; de Kultusministerkonferenz stemt de hoofdlijnen af. Die hoofdlijnen:

School	Leeftijd	Klassen	Verplicht
Kita (kinderopvang)	tot 6	—	nee; valt onder jeugdzorg, niet onder het schoolstelsel
Grundschule	vanaf het jaar dat je kind 6 wordt	1 tot 4; Berlijn en Brandenburg 1 tot 6	ja
Sekundarstufe I: Gymnasium, Realschule, Hauptschule of gecombineerde schooltypen	ongeveer 10 tot 15	5 tot 9 of 10	ja, tot de negen of tien jaar vol zijn
Gymnasiale Oberstufe	ongeveer 15 tot 18	één jaar Einführungsphase, twee jaar Qualifikationsphase, dan het Abitur	nee
Beroepsonderwijs (duales System) of Berufsschule	vanaf ongeveer 15	—	deeltijdse leerplicht, meestal drie jaar

De splitsing na de Grundschule is de stap die Nederlandse ouders onderschat: het advies komt rond het tiende jaar, en al is wisselen in de klassen 5 en 6 mogelijk en kun je op elk schooltype in principe elk diploma van de Sekundarstufe I halen, de route ligt vroeg vast. In veel deelstaten zijn Hauptschule en Realschule inmiddels samengevoegd in scholen met meerdere bildungswege.

Hoe meld ik mijn kind aan?

Bij de openbare Grundschule van je Einzugsbereich, de school die bij je adres hoort en die het Schulamt van je district je meedeelt. Berlijn laat zien hoe strak dat gaat: voor schooljaar 2027-2028 loopt het aanmeldvenster van 5 tot 16 oktober 2026, voor kinderen geboren tussen 1 oktober 2020 en 30 september 2021. Je verschijnt persoonlijk, met je paspoort, een actuele Meldebescheinigung en de geboorteakte van je kind. Wil je een andere school, ook een privéschool, dan meld je je kind tóch eerst aan bij de zuständige school en vraag je daar schriftelijk om de andere. Kinderen die vóór 31 maart erna geboren zijn, kunnen vervroegd instromen als ze geen taalondersteuning nodig hebben.

Kom je midden in het schooljaar, dan loopt de aanmelding via het Schulamt; de school van je wijk is dan het startpunt. Zonder Anmeldung begint het niet — de Meldebescheinigung is het eerste stuk dat de school vraagt.

De Schulpflicht is absoluut. Wie in Berlijn zijn woning, gewone verblijfplaats of werk heeft, valt eronder, en verzuim is alleen bij uitzondering en om gewichtige redenen toegestaan. Een jaar uitstel vóór de Grundschule kan op aanvraag, als de ontwikkeling van het kind daarom vraagt; thuisonderwijs kan niet.

Wat is het Kindergeld, en hoe krijg ik het?

Het Kindergeld is € 259 per kind per maand, voor kinderen onder de 18 en onder voorwaarden daarna, ongeacht je inkomen, voor wie in Duitsland of een ander EU-land woont. Het komt niet vanzelf: je vraagt het aan bij de Familienkasse van de Bundesagentur für Arbeit, online, en met een BundID zonder handtekening. De aanvraag is gratis, en de Familienkasse waarschuwt zelf voor betaalde tussenpersonen. Twee termijnen om te onthouden: het Kindergeld kan hoogstens zes maanden terugwerkend worden betaald, dus vraag het in de eerste maanden aan; en tegen een afwijzing kun je binnen een maand bezwaar maken.

Aan de Nederlandse kant stopt de kinderbijslag zodra je door je vertrek niet meer verzekerd bent in Nederland, zegt de SVB — vaak komt er dan bijslag uit het nieuwe woonland voor terug. Binnen de EU wordt verrekend, niet gestapeld: meld je vertrek bij de SVB en je aanvraag bij de Familienkasse, zodat geen van beide later terugvordert.

Wat kost school dan nog?

Openbaar onderwijs is gratis; wat je betaalt zijn boeken en materiaal in sommige deelstaten, de naschoolse opvang (Hort) waar die niet gratis is, en schoolreizen. Een privéschool of internationale school heeft schoolgeld. De grootste post zit vóór de school: een Kita-plaats is in Duitsland geen wettelijk onderdeel van het onderwijs maar van de jeugdzorg, met wachtlijsten in de grote steden. Wie met een peuter komt, zet zich op de lijst zodra het adres bekend is.

In Vertrekklaar is dit fase 5 van 5 van het traject, stap 5.3: dezelfde stappen, maar dan op jullie situatie — in jouw volgorde, afvinkbaar, en met de termijnen bewaakt. Bekijk het hele traject naar Duitsland of ga meteen naar stap 5.3 in het open stappenplan.